Yıllar önce, küresel enerji dengeleriyle Türkiye’nin bu alandaki potansiyelini ele aldığımızda, genellikle karşımızda bir sessizlik vardı. O dönemlerde Ulusal Kanal’da “Biz Yaparız” programında bu konuyu gündeme taşımak, vatanımızın geleceği adına bir sorumluluk paylaşımıydı. Bugün, TENMAK ve Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konudaki yaklaşımı, Türkiye’nin toryum alanındaki adımlarının artık somut bir zemin kazandığını göstermektedir. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin ihtiyaç duyduğu sorumluluk, vatanseverliğin talep ettiği sabır ve halkımıza karşı duyduğumuz vicdani sorumlulukla, savunma sanayii perspektifinden detaylı bir şekilde ele almaya çalışacağız.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların yetersizliği ve jeopolitik krizlerin etkisi altında arz güvenliği boyutunda köklü bir değişim yaşamaktadır. Rüzgâr ve güneş gibi yenilenebilir enerji kaynakları önemli olmakla birlikte, modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik altyapının birleşik “baz yük” enerjisini tek başlarına karşılayabilmeleri pek mümkün değildir. İşte bu yapısal gereklilik, nükleer enerjinin yeniden ön plana çıkmasını sağlamıştır.

Son yirmi yılda Türkiye, jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık hedeflerine bağlı olarak savunma sanayisinde hızla büyümektedir. 2025 hedefleri doğrultusunda sektörün 10 milyar doları aşan ihracatı ve rekor seviyedeki Ar-Ge harcamaları, teknoloji ve ürün geliştirme kapasitemizin ne derece geliştiğinin göstergesidir. Ancak bu devasa sanayi kapasitesi; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar simülasyon merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi yüksek enerji tüketen altyapıların elektrik ve termal enerji talebini eşi benzeri görülmemiş seviyelere çıkarmıştır.

Sektörel enerji tüketiminin boyutlarını rakamlarla ortaya koymak, konunun ciddiyetini anlamak açısından oldukça önemlidir. ASELSAN’ın tesislerindeki yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) civarındadır. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan üretim topluluğunun bu tüketimi çok daha fazla olduğu, MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin benzer şekilde yüksek enerji tükettiği açıktır. Türk Savunma Sanayisinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ile 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerjisinin geleneksel yöntemlerle, ulusal şebeke aracılığıyla sağlanması; savaş, asimetrik çatışma, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi koşullarda telafisi mümkün olmayan riskler taşır. Bu açığı kapatmanın en etkili yolu, “ada modunda” otonom çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmektir. Ve bu mikroşebekenin temeli, toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan daha yaygın bulunan, nükleer silah yapımına uygun olmayıp uzun bir ömre sahip ve radyoaktif atıkları oldukça az olan stratejik bir hammaddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde bilinilebilir toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli elementin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünyanın en zengin yataklarına sahip ülkeler arasında yer almaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin sadece Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervi 380 bin ton dolaylarındadır. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş kapsamlı jeolojik tespitlerinde, Malatya ve Isparta gibi ek potansiyel havzaların dahil edilmesiyle, Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini oluşturduğu belirtilmektedir. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezerv bile, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyaçlarını onlarca yıl boyunca karşılamak için yeterli bir potansiyele sahiptir. Bu yer altındaki zenginlik, bir şans değil, onu değerlendirecek bilimsel iradeyi gösterme zorunluluğudur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun bir enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan parçalanabilen bir yakıtı kullanmaktan daha karmaşık bir bilimsel altyapı gerektirmektedir. Toryum-232 “doğurgan” bir elementtir. Reaktörün ortasında bir nötron alarak Toryum-233’e, ardından beta bozunması ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde son bir beta bozunmasıyla mükemmel bir nükleer yakıt olan Uranyum-233’e dönüşür.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en önde gelen temsilcisi, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibiydi. Arık hocamızın liderlik ettiği “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” adıyla tanımlanmıştı. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcıdan elde edilen proton demeti, reaktörün merkezi bölümündeki ağır metal bir hedefe çarptırılarak yoğun bir nötron akışı üretilmekte ve sistemin nötron jeneratörüne dönüşmesi sağlanmaktadır. En çarpıcı yönü ise, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” seviyede tasarlanmış olmasıdır. Acil bir durumda hızlandırıcının elektriği kesildiğinde proton demeti durur, nötron kaynağı kapanır ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden sonlanır. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde meydana gelen erime kazalarını teorik olarak olasılık dışı bırakır.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu yazıyı yazarken içimiz buruk, vicdanımız mahcup. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve takımının, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken geçirdikleri şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun süre askıya almış, bu toprakların bilimsel gelişimini zorlaştırmıştır. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürmeyi başarabilen ve bu öngörüleri gerçekleştiren nadir bilim insanlarımızdan biriydi.

Kazadan sonra eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın ardındaki sabotaj olasılığını ortaya koymuş ve Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen güçlerin etkisini gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye ulaşmış olması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum,” diyen Metin Arık hocamızın bu ifadesi, yıllar geçse de zihinlerimizde yankılanmaktadır. Bu dosya, Kaşif Kozinoğlu, Uğur Mumcu ve Muhsin Yazıcıoğlu gibi cesur, kararlı ve vatansever kişilerin dosyalarında gösterilen o principli tavırla, Adalet ve İçişleri Bakanlıklarımızca yeniden dikkatle incelenmelidir. Çünkü bir milletin bilim insanlarına sahip çıkması